Kroniek natuur en milieu – 1700-1800




1702
Georg Everhard Rumphius (1627-1702), natuurhistoricus overlijdt te Ambon. Posthuum verschijnt in 1705 het werk de Amboinsche Rariteitkamer. Het beschrijft het leven in de zee rond Ambon en de geologie van het eiland. Rumphius was de eerste deskundige van tropische schelpdieren die de levende dieren in hun omgeving beschrijft.

1705
Metamorphosis insectorum Surinamensium. Ofte Verandering der Surinaamsche insecten van Maria Sibylla Merian (1647-1717) verschijnt. De tekeningen in het boek zijn gemaakt tijdens haar reis naar Suriname van 1699-1701, die ze op eigen kosten maakte.

1709
Herman(us) Boerhaave (1668–1738) volgt Petrus Hotton (1648–1709) op als hoogleraar in de medicijnen en de botanie in Leiden. Als professor in de botanie is hij ook directeur van de Hortus aldaar. Boerhaave beschrijft in 1710 en 1720 een index op de plantensoorten van de hortus.

1711
Luigi Ferdinando graaf van Marsigli (1658-1730) geeft het eerste leerboek over Oceanografie uit: Osservazioni naturali in tomo al mare. Het wordt in 1725 vertaald in het frans: Histoire physique de la mer en in 1786 in het Nederlands: Natuurkundige beschryving der zeën.

1712
In 1691 ontdekte de Duitse arts en botanicus Engelbert Kaempfer (1651-1716) de gingkoboom in Japan. Hij beschrijft de Ginkgo in zijn werk "Amoenitatum Exoticarum" uit 1712. Dit is de eerste botanische beschrijving van de Ginkgo voor de westerse wereld.

1712
De Engelsman Thomas Newcomen (1663-1729) ontwerpt de eerste succesvolle atmosferische stoommachine.

1713
Vanuit Azië en Rusland bereikte de eerste veepestepidemie ons land. In 1744 wordt Nederland een tweede maal getroffen door de vee- of runderpest. Een groot deel van de rundveestapel gaat verloren.

1717
De Amsterdamse apotheker Albert Seba (1665-1736) verkoopt zijn schelpencollectie aan Tsaar Peter de Grote.

1719
De Duitser Peter Kolb vermeldt als eerste het bestaan van de Blaauwbok (Hippotragus leucophaeus). De dieren leefden in het gebied ten zuiden van Swellendam in Zuid-Afrika. Al in 1774 viel het de Zweedse natuurkenner Carl Peter Thunberg (1743-1828) op, dat de dieren zeldzaam begonnen te worden. Volgens de Duitse zoöloog Martin Lichtenstein is de laatste Blaauwbok in 1799 gedood. De soort is, voor zover bekend het eerste Afrikaanse zoogdier dat in historische tijd is uitgestorven. In 1866 zijn de overblijfselen van het museum in Haarlem van de "Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen" verkocht. De huid van de Blaauwbok die in het museum Naturalis aanwezig is, is afkomstig uit deze collectie.

1722
Een expeditie onder leiding van Jacob Roggeveen (1659-1729) ontdekt op paaszondag Paaseiland.

1723
De bioloog en microscopist Antoni van Leeuwenhoeck (1632-1723) sterft op 26 augustus te Delft. Hij wordt 31 augustus begraven in de Oude Kerk in Delft.

1726
De Zwitserse geleerde Johannes Jacob Scheuchzer (1672-1733) beschrijft in zijn "Philosophical Transactions of the Royal Society" het skelet van een door de zondvloed verdronken mens als "Homo diluvii testis". Petrus Camper (1722-1789) is van mening dat het een hagedis moet zijn. De paleontoloog Georges Cuvier (1769-1832) denkt aan een reuzensalamander. Bij zijn bezoek aan het Teylers Museum in 1811 beitelt Cuvier het fossiel verder uit, waardoor zijn mening bevestigd wordt. Om Scheuchzer te eren heeft Cuvier de reuzensalamander de wetenschappelijke naam Andrias scheuchzeri gegeven.

1727
De bruine rat is sinds dit jaar uit Nederland bekend. Deze soort heeft de zwarte rat grotendeels verdrongen.

1728
De Deense ontdekkingsreiziger Vitus Bering (1681-1741) ontdekt dat Azië en Amerika door water gescheiden zijn. De Beringstraat wordt naar hem genoemd.

1729
Petrus van Musschenbroek (1692-1761) maakt in Utrecht een begin met regelmatige meteorologische waarnemingen.

1730
De mogelijk eerste Ginkgoboom in Europa is in 1730 in de Botanische tuin in Utrecht geplant, waar hij nog steeds te zien is. Engelbert Kaempfer bracht zaden van deze uitgestorven gewaande plant mee naar Holland. Verondersteld wordt dat de Utrechtse boom uit deze zaden is opgekweekt.

1731
De eerste geschriften over het optreden van de paalwormen in Nederland dateren uit september van dit jaar. De paalworm brengt grote schade toe aan de houten kustverdedigingswerken.

1731
Na het overlijden van Frederik Ruysch (1638-1731) en Caspar Commelin (1668-1731), beiden hoogleraar plantkunde, die les geven in de hortus in Amsterdam, volgt Johannes Burman (1706-1779) hen op.

1735
Carolus Linnaeus (1707-1778) promoveert in de medicijnen aan de Hogeschool van Harderwijk. De eerste editie van zijn Sytema naturae verschijnt.

1737
Bybel der Natuure (Biblia naturae) van Jan Swammerdam (1637-1680) uitgegeven door Hermann Boerhaave. Het bevat een biografie van Swammerdam geschreven door Boerhaave.

1737
Carolus Linnaeus publiceert Hortus Cliffortianus, een classificatie van de planten op het landgoed Hartekamp van George Clifford (1685-1760).

1740
Het jaar 1740 is het koudste jaar van de afgelopen driehonderd jaar. De gemiddelde temperatuur is 6,5 graden. In de winter van 1739/1740 worden enkele streken geplaagd door hongerige wolven.

1742
Conradus Zumbag de Koesfelt (1697-1780) publiceert een Korte schets verhandelende het droogmaken van de Groote Meer, ook wel Haarlemmermeer genoemd. Het Hoogheemraadschap van Rijnland beloont hem met 150 gulden voor dit plan.

1745
Eerste vondst van de Canadese fijnstraal uit de toemalige universiteits-stad Harderwijk.

1747
Jean Nicolas Sebastien Allamand (1713-1787), een Zwitsers geleerde is van 1747 tot 1784 hoogleraar wijsbegeerte en wiskunde te Leiden. Zijn naaste collega's te Leiden zijn Petrus van Musschenbroek en Johan Lulofs. Hij is de eerste professor in Leiden die het vak natuurlijk historie onderwijst.

1752
De Hollandsche Maatschappye der Weetenschappen opgericht.

1752
David Meese (1723-1770) is benoemd tot hovenier in de kruidtuin aan ’s Lands Hoogeschool te Franeker.

1753
Met de uitgave van Species plantarum van Linnaeus begint de botanische binaire nomenclatuur.

1758
De uitgave van de tiende editie van Linnaeus' Systema Naturae vormt het startpunt van de zoölogische nomenclatuur.

1760
De eerste Nederlandse vondst van de Vreemde ereprijs wordt verzameld door David Meese in Friesland. Zijn Flora Frisica of Een Lijst der planten, welke in de Provintie Friesland in het Wilde gevonden worden, beschrijft 440 plantensoorten uit deze provincie.

1760
Oprichting van het Zeeuwsch Genootschap der Weetenschappen te Vlissingen. Het genootschap begint spoedig met het verzamelen van oudheden en naturalia, die de kern vormen van het huidige Zeeuws Museum in Middelburg.

1762
Op de noordhoek van het eiland Griend is een potvis gestrand.

1762
De introductie van de Indische Maina, een vogel uit India, naar het eiland Mauritius om een plaag van sprinkhanen te bestrijden, is de eerste succesvolle poging van biologische bestrijding. Latere introducties zullen daarentegen desastreus uitpakken, zoals de wolfslak Euglandina rosea als biologisch wapen tegen de eveneens ingevoerde Achatina fulica, de Afrikaanse reuzenslak. De Wolfslak die op verscheidene eilanden in de Pacifische Oceaan is ingezet, heeft een groot deel van de inheemse slakkenfauna om zeep geholpen.

1762
Het eerste deel van Natuurkundige uitspanningen, behelzende eenige waarneemingen over sommige zee-planten en zee-insecten, benevens derzelver zaadhuisjes en eijernester, geschreven door Job Baster (1711-1775) verschijnt. In 1765 verschijnt het tweede deel. Het tijdschrift Basteria is naar deze Job Baster genoemd.

1767
Van de prijsvraag van de Hollandsche Maatschappye der Weetenschappen over: Wat is ‘er tot nut toe over de Natuurlijke Historie van ons Vaderland geschreven? Wat ontbreekt ‘er nog aan? En, welke is de beste wijze, waarop de gemelde geschiedenis zoude dienen geschreven te worden? wordt de inzending van Cornelis Nozeman (1721-1786) bekroond met goud en die van J.F. Martinet (1729-1795) met zilver.

1767
Volgens een plakkaat van de Staten van Holland van 24 juli is het verboden in de gehele houtvesterij van Holland en West-Friesland het vangen, kopen en verkopen van nachtegalen en het verstoren van hun nesten en hun zoeken van eieren verboden. De boete bedroeg f 100, - voor elke vogel, nest of ei.

1768
De onderzoeker Martin Sauer noteert in zijn dagboek de dood van de laatste Stellers zeekoe (Hydrodamalis gigas). De soort was pas ontdekt in 1741. De soort kwam voor in een klein deel van de Beringzee.

1769
Het Bataafsche Genootschap voor Proefondervindelijke Wijsbegeerte opgericht.

1770
Eerste vondst van een schedel van de Maashagedis in de mergelgroeven in Maastricht. De soort kreeg pas in 1829 zijn wetenschappelijke naam: Mosasaurus hoffmanni.

1770
Jean Jacques Rousseau (1712-1778) publiceert zijn Lettres Elementaires Sur La Botanique in 1771-1773. Dit werk bevat acht brieven, die een jonge moeder onderwijzen over het vak botanie, zodat ze deze kennis aan haar dochter kan overdragen. Rousseau richt het werk aan Mevrouw Delessert, de moeder van Benjamin Delessert (1773-1847), die later een knap botanicus zal worden met een beroemd herbarium en bibliotheek.

1771
In Domburg spoelt voor het eerst in Nederland een Lederschildpad aan.
(andere bron 1777)

1772
De eerste uitgave van de Encyclopédie van Jean Baptiste le Rond d’Alembert (1717-1783) en Denis Diderot (1713-1784) verschijnt.

1773
De arts, natuuronderzoeker, dichter en pamflettist Johannes Le Francq van Berkhey (1729-1812) ontvangt een Leids lectoraat in de natuurlijke historie als dank voor zijn Natuurlijke historie van Holland, verschenen in zeven delen tussen 1769 en 1778. Zijn Natuurlijke historie van het rundvee in Holland uit 1805 wordt beschouwd als een van de van de honderd hoogtepunten uit de Koninklijke Bibliotheek.

1777
Het boek Katechismus der Natuur van J.F. Martinet dat van 1777-1779 in vier delen verschijnt, is een enorm verkoopsucces. De eerste druk van deel 1 met een oplage van 1200 exemplaren was in drie weken uitverkocht en binnen een jaar werden van dit deel 6000 exemplaren verkocht. Een verkorte en eenvoudige versie onder de titel Kleine katechismus der natuur voor kinderen verschijnt in 1779.

1777
Op initiatief van de horlogemaker Willem Writs (1732-1786) wordt door een aantal gegoede burgers van Amsterdam met een wetenschappelijke en kunstzinnige belangstelling op 3 november het genootschap Felix Meritis opgericht. Felix Meritis betekent “gelukkig door verdiensten” Het genootschap heeft als doel de bevordering van kunst en wetenschap. Het genootschap is in vijf afdelingen onderverdeeld: natuurkunde, tekenkunde, letterkunde, muziek en koophandel.

1778
Oudste vondst van fossiele walvissen in Nederland. Bij het graven van de Twickelse vaart vindt de Zwitserse geoloog Jean André de Luc (1727-1817) in een miocene afzetting bij Delden beenderen, die door Petrus Camper als walviswervels herkent worden.

1779
Ontdekking van de fotosynthese door Jan Ingenhousz (1730-1799).

1781
David de Gorter’s (1717-1783) streekflora Flora Zutphanica verschijnt. Naar hem zal later het floristische tijdschrift Gorteria genoemd worden.

1783
Op 8 juni begint een uitbarsting van de vulkaan Laki in IJsland, die acht maanden zal duren, en die meer dan 9000 mensen het leven kost. De uitbarsting is het begin van een zevenjarige hongersnood.

1783
Op 21 november vindt de eerste bemande ballonvaart plaats met de Montgolfiére, genoemd naar de uitvinders, de gebroeders Joseph (1740-1810) en Étienne Montgolfier (1745-1799).

1783
De oudst bekende vondst van een zwaardwalvis of Orca is een zwanger vrouwtje dat bij Domburg aanspoelt.

1784
De Ovale Zaal van het Teylers Museum wordt opengesteld voor bezoekers. Teylers Museum is hiermee het oudste nog bestaande openbare museum in Nederland. Het museum is genoemd naar Pieter Teyler van der Hulst (1702-1778). In zijn testament bepaalt hij dat zijn vermogen moet worden ondergebracht in een stichting, die onder meer de bevordering van kunst en wetenschap tot doel heeft.

1784
Sluiting van de menagerie van Blaauw Jan (Jan Berentsz Westerhof) in Amsterdam. De collectie wordt overgenomen door de dierenhandelaar Anthony van Aken, die er een menagerie in Rotterdam mee inricht.

1788
Aves Frisicae verschijnt, een publicatie over vogels in het Latijn in dichtvorm van Gerardus Nicolaas Heerkens (1726-1801), arts te Groningen.

1789
Publicatie van The natural history of Selborne van Gilbert White (1720-1793), een van de eerste studies van planten en dieren in de vrije natuur.

1790
Publicatie van Metamorphose der Pflanze van Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832).

1791
John Barber legt een patent vast op een eenvoudige gasturbine.

1793
Hondsbossche zeewering aangelegd in lijn met de toenmalige duinenrij. Inmiddels steekt de zeewering door kustafslag tientallen meters uit de kust in zee.

1795
Eerste algemene volkstelling in de Bataafsche republiek.

1796
Het begrip morfologie wordt door Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) in een dagboekaantekening als een nieuwe wetenschap geformuleerd.

1798
De volksvertegenwoordiging van de Bataafse Republiek besluit de oude stadhouderlijke bibliotheek van Stadhouder Prins Willem de V (1748-1806) om te vormen tot nationale bibliotheek. In 1806 tijdens het bewind van Lodewijk Napoleon krijgt de bibliotheek het predikaat koninklijk.

1798
De publicatie Essay on the Principles of Population van Thomas Robert Malthus (1766-1834) heeft een sleutelrol gespeeld bij de ontwikkeling van Darwins evolutietheorie.

1798
24 mei is de oprichtingsdatum van het Bureau tot besturing van al hetgeen tot deselfs waterstaat betrekkelijk is, de voorganger van de huidige Rijkwaterstaat.

1798
Er wordt een einde gemaakt aan de heerlijke jachtrechten (een privilege van de adel). “Alle burgers hebben, ten allen tijden, het regt, om met uitsluiting van anderen, op hunnen eigen of gebruikten grond te jagen, te vogelen en te visschen.” Koning Willem I heeft het heerlijke jachtrecht in 1814 in ere hersteld. Met de jachtwet van 1923 is uiteindelijk dit recht afgeschaft.

1799
David van Royen (1727-1799) verzamelt materiaal van de Kleine varkenskers, een voor Nederland nieuwe plantensoort.

1799
Alexander von Humboldt (1769-1859) maakt van 1799 tot 1804 samen met de Franse botanicus Aimé Bonpland (1773-1858) een studiereis door Zuid-Amerika, Cuba en Mexico. Als plantengeograaf is Humboldt de grondlegger van de latere ecologie. Henry David Thoreau (1817-1862) gebruikt in 1858 voor het eerst het woord ecologie in zijn brieven, maar definieert het begrip niet.

1800
Jan Kops (1765-1849) onderneemt een reis van vijf maanden met de agent van nationale oeconomie der Bataafsche republiek Johannes Goldberg (1763-1828) om zich op de hoogte te stellen van de toestand van de landbouw. Jan Kops is de auteur van de Flora Batava, die vanaf 1824 zal verschijnen.